Kompleksowe zamieranie młodych dębów (AOD) w zieleni miejskiej

AOD (Acute Oak Decline) to choroba dębów opisana po raz pierwszy w Wielkiej Brytanii. Atakuje głównie dojrzałe okazy dębu szypułkowego (Quercus robur) i dębu bezszypułkowego (Quercus petraea) w wieku powyżej 50 lat. Jest to choroba wieloprzyczynowa, powiązana z osłabieniem drzew przez suszę oraz inne stresogenne czynniki wraz z obecnością zespołu bakterii i szkodników w tym szczególnie opiętków, które z czasem - wszystkie razem - przyczyniają się do ich zamierania. Charakteryzuje się wydzielaniem ciemnego płynu z niewielkich ran lub pęknięć widocznych na korze drzew. W Polsce zjawisko jest powszechnie znane i szeroko opisywane, ale potwierdzenie laboratoryjnie symptomów choroby, które pojawiły się na drzewach młodszych w niespełna rok od ich posadzenia, należy uznać, za sytuację dość szczególną. W szeroko rozumianej zieleni miejskiej inne niż te powszechnie znane czynniki przypuszczalnie mogą predysponować drzewa do występowania tego groźnego zjawiska.

AOD to zjawisko kompleksowe przyczyniające się do zamierania drzew, którego nie można wyjaśnić jedną konkretną przyczyną. Wynika z połączenia czynników środowiskowych osłabiających drzewa oraz niektórych czynników biotycznych jak patogeny bakteryjne i szkodniki. W zamierających tkankach drzew dotkniętych AOD wielokrotnie wykrywa się różne gatunki bakterii: Brenneria goodwinii i Gibbsiella quercinecans, Rahnella victoriana i Lonsdalea britannica a eksperymenty laboratoryjne potwierdziły, że mają one zdolność powodowania martwicy tkanek drzew i posiadają geny wirulencji powszechnie występujące u patogenów roślinnych. Geny te pozwalają im przejść od nieszkodliwych komensali do agresywnych patogenów nekrotroficznych. Przemiana ta jest spowodowana wydzielaniem enzymów rozkładających polisacharydy ściany komórkowej roślin, takich jak pektynazy, celulazy i garbniki. Dwie z tych najczęściej występujących bakterii zostało zdiagnozowanych w materiale pobranym z młodych dębów rosnących na Dolnym Śląsku już po niespełna roku od ich posadzenia Gatunek Brenneria goodwinii jest uznawany za jeden z dwóch podstawowych odpowiedzialnych za wywoływanie zgnilizn na pniach i został potwierdzony w Polce na starszych dębach (Tkaczyk,  Sobolewski i Sikora 2025). Tymczasem Lonsdalea britannica prawdopodobnie oddziałuje z B. goodwinii w sposób synergistyczny. Wyizolowanie i potwierdzenie obecności Lonsdalea britannica subsp. britannica na zainfekowanych młodych dębach potwierdzono po raz pierwszy w Polsce w roku 2026. (Tkaczyk, Jurga-Zotow, Pieczka i Mazurek 2026)

W szczególności kluczowy wpływ różnych gatunków bakterii na postęp AOD można rozpoznać po specyficznych objawach zewnętrznych, w tym podłużnych pęknięciach i martwiczych zmianach kory (o wielkości 5–10 cm), z których wydobywa się ciemna, lepka wydzielina.

Oprócz tych najważniejszych patogenów bakteryjnych, na zainfekowanych drzewach znajduje się inne mikroorganizmy, które różnią się od tych występujących na drzewach zdrowych. Podobnie jak inne choroby powodujące zamieranie dębów, AOD rozwija się zazwyczaj po osłabieniu drzewa przez pewne czynniki środowiskowe, które zostały poznane w szczególności dla drzew w starszej klasie wieku, ale nie przebadane dla drzew młodszych. Czynniki te można podzielić na trzy kategorie: „predysponujące”, które zmniejszają odporność drzew na czynniki stresogenne; „wywołujące”, które powodują pojawienie się widocznych objawów zamierania; oraz „sprzyjające”, które przyspieszają postęp choroby. Wśród nich bardzo duże znaczenie ma stres wynikający z niekorzystnych warunków glebowymi panującymi w danym siedlisku, z czego literatura nie precyzuje tych warunków szczegółowo dla gleb miejskich. Nie można pominąć faktu, że stan ten jest również ułatwiony przez zmiany klimatyczne, ponieważ coraz cieplejsze lata i zmniejszone opady deszczu przyczyniają się do zwiększonej podatności dębów. Wiedza na temat epidemiologii tej choroby, dróg rozprzestrzeniania się bakterii i konkretnej sekwencji zdarzeń prowadzących do obserwowanych objawów jest nadal ograniczona. Czynniki środowiskowe predysponujące do wywoływania AOD mogą oddziaływać na siebie w sposób mniej lub bardziej bezpośredni, tworząc różne wzajemne oddziaływania skutków, które prowadzą do pogorszenia stanu rośliny. 

Wśród głównych czynników predysponujących znajduje się coraz częściej powtarzający się i aktualny problem spowodowany stresem abiotycznym, w tym szczególnie niedostatkiem wody, który powoduje masowe defoliacje, zwiększające podatność dębów i ataki owadów drążących drewno oraz grzybów i bakterii. Chociaż pojedyncze czynniki abiotyczne nie powodują na ogół całkowitego zamierania, a tym samym śmierci rośliny, mogą jednak wywoływać znaczące zmiany fizyczne, fizjologiczne i chemiczne. Zmiany te, jak wspomniano, sprzyjają rozprzestrzenianiu się patogenów, ale także zwiększają atrakcyjność drzew dla owadów żerujących i rozmnażających się. Duże znaczenie przypisuje się wyższym temperaturą wiosną i latem, które zwiększają tempo transpiracji, a tym samym podatność dębów. Wpływ może mieć również skład gleby, np. zmiany w takich cechach, jak gospodarka gruntami, osadzanie się azotu, zanieczyszczenie metalami ciężkimi, predyspozycje genetyczne i zmiany w społecznościach ryzosfery. Brak konkretnych danych w zakresie wpływu bakterii typowych dla zjawiska AOD, ale występujących na młodych drzewach sprawia, że trudno przewidzieć czy w ogóle oraz w jaki sposób i z jaką siłą objawy będą postępować na młodych dębach.

Wybrana literatura:

• Tkaczyk, M., Sobolewski, R. K., & Sikora, K. (2025). Acute Oak Decline Pathogens in Urban Spaces: An Occurrence Analysis Based on the Example of Wrocław, Poland. Forests, 16(9), 1494. https://doi.org/10.3390/f16091494
• Tkaczyk, M., K. Pieczka, M. Jurga-Zotow, and J. Mazurek. 2026. “ Bacterial Necroses and Stem Exudates on Young Urban Oak Plantings: First Record of Lonsdalea quercina Subsp. Britannica in Poland.” Forest Pathology 56, no. 4: e70093. https://doi.org/10.1111/efp.70093.