Choroby kory drzew miejskich

Drzewa rosnące w warunkach miejskich są narażone na szereg niekorzystnych dla ich rozwoju warunków środowiskowych. Wpływ stresu środowiskowego może mieć charakter bezpośredni, co skutkuje różnego rodzaju reakcjami fizjologicznymi takimi jak więdnięcia, powstawanie rozległych podłużnych pęknięć kory itp. Osłabione w wyniku stresu drzewa stają się również bardziej podatne na infekcje dokonywane przez niektóre grzyby i bakterie, które powodują liczne choroby kory prowadzące chociażby do powstawania raków drzewnych czy zgorzeli. Ryzyko ich występowania może być również związane z niewłaściwym prowadzeniem prac pielęgnacyjnych, których konsekwencją jest pozostawianie otwartych ran stanowiących “wrota” do wnikania licznych patogenów. O ile w warunkach optymalnych dla rozwoju drzew, reakcje odpornościowe są często wystarczające dla powstrzymania rozwoju patogenów, to już w przypadku drzew osłabionych mogą okazać się mało skuteczne. 

Kora drzew składa się z warstwy zewnętrznej i wewnętrznej. Warstwa zewnętrzna (przekształcone łyko + korek) ogranicza straty wody i stanowi barierę ochronna przed wnikaniem różnych patogenów. Różne organizmy mogą jednak przełamywać barierę zewnętrznej warstwy kory przez:

• Blizny liściowe
• Blizny po owocach
• Rany po cięciu
• Pąki i gałązki uszkodzone przez mróz
• Uszkodzenia spowodowane przez owady
• Przetchlinki na korze

Warstwa wewnętrzna korka jest natomiast żywa i zawiera floem oraz miękisz korowy. Patogeny powodujące raki i zgorzele w pierwszej kolejności niszczą strukturę floemu ograniczają dystrybucję węglowodanów i zmniejszają rezerwy energetyczne. W ten sposób w początkowym okresie infekcji następują zaburzenia w transporcie asymilatów, które nie są optymalnie transportowane do różnych organów w tym korzeni. Dalsze przenikanie grzybni do kambium ogranicza transport wody i składników pokarmowych, ogranicza przyrost pni i pędów na grubość. Niektóre patogeny mogą przerastać nawet do drewna. więc, kiedy patogen „przełamie barierę” tkanki korkowej może kolonizować tkanki drewna prowadząc do:

• Ograniczenia żywotności drzew, 
• Osłabienie funkcji drewna, 
• Wzmaganie dalszych procesów prowadzących do powstawania zgnilizn, obłamywania się konarów a nawet pni, a nawet zamierania drzew.

W polskiej literaturze rozróżniamy zazwyczaj pojęcie raków, kiedy to widoczna jest wyraźnie tkanka zabliźniająca albo zgorzeli, kiedy jest jej brak lub jest słabo wykształcona. Na świecie czasami spotyka się natomiast podział na raki roczne, wieloletnie i zgorzele.

Raki roczne są powodowane przez grzyby i bakterie, które normalnie nie wywołują infekcji, ale mogą zasiedlać tkanki, pozostajace pod wpływem silnego stresu. Do infekcji dochodzi z reguły w fazie spoczynkowej drzew. Rozwijają się są często na konarach i gałązkach osłabionych przez mróz bądź suszę

Raki wieloletnie charakteryzują się regularnym przerastaniem przez patogena tkanki, którego aktywność jest stale hamowana w wyniku produkowania przez drzewa tkanki zabliźniającej. Raki wieloletnie rzadko prowadzą do zamierania drzew, ale osłabiają ich strukturę, co pogarsza wygląd

W odróżnieniu od raków zgorzele rozwijają się przy braku lub słabej obecność tkanki kalusowej. Następuje szybka inwazja grzyba i rozkład tkanek sąsiadujących. Rany zgorzelowe mogą obejmować cały obwód gałęzi, a nawet pnia w ciągu jednego sezonu i często prowadzą do zamierania drzew. 

W przypadku zgorzeli tkanka zabliźniająca jest słabo zaznaczona lub całkowicie niewidoczna

Zgorzele są często powodowane przez gatunki z rodzajów Leucostoma ( (Valsa) prowadząc do wywoływania tzw. leukostomozy. Grzyby te tworzą charakterystyczne owocniki zagłębione w tkance drzew w miejscach zrakowaceń. Leukostomoza może występować na wielu powszechnie spotykanych gatunkach drzew jak: jabłonie, brzozy, jesiony, dęby, topole, jarzębiny i inne. Zarodniki, które niekiedy pojawiają się na porażonych tkankach w postaci śluzowatych, pomarańczowych bądź czerwonych wstęgowatych wycieków, są przenoszone przez wiatr, owady i nieodkażane narzędzia najczęściej infekują: blizny liściowe, rany po cięciu, pąki i gałązki uszkodzone przez mróz i uszkodzenia spowodowane przez owady. 

Śluzowate skupienia zarodników grzybów prowadzących do leukostomozy na pniu topoli

Wzmożoną wrażliwość drzew obserwuje się w przypadku niedostatku wody oraz po uszkodzeniach tkanek przez mróz. Większość infekcji ma miejsce w pęknięciach kory i ranach w czasie wilgotnych, łagodnych zim i grzyb pozostaje w stanie utajonym, aż do lata, kiedy reakcje obronne drzew są osłabione przez różne czynniki stresowe. Do tych szczególnie istotnych, które mogą doprowadzić do rozwoju choroby należą: niedostatek wody, uszkodzenia mrozowe, uszkodzenia słoneczne i upał panujący w okresie letnim.

Zdolność wielu gatunków grzybów do wywoływania chorób kory jest silnie uwarunkowana reakcjami odpornościowymi drzew. Tymczasem powstawanie białek obronnych jak również wielu odpowiedzialnych za reakcje obronną drzew metabolitów wtórnych takich jak: taniny, ligniny czy antocyjaniny jest ściśle związane z produkcją aminokwasów, co wymaga dostępności azotu, który w warunkach miejskich, z uwagi na częsty niedostatek masy organicznej, występuje w zbyt małej ilości. Produkcja tych związków wiąże się z silnym wydatkiem energetycznych w sytuacji, kiedy drzewa i tak muszą się bronić przed innymi niekorzystnymi czynnikami środowiskowymi. Reakcje obronne drzew często okazują się, więc niewystarczające, przez co dochodzi do infekcji. Ochrona drzew przed chorobami kory poza właściwie prowadzonym cięciem odpowiednio odkażanymi narzędziami powinna polegać przede wszystkim na poprawie kondycji ich wzrostu poprzez poprawę struktury gleby, właściwe nawadnianie jak również, w miarę istniejących możliwości, zapewnienie podstawowych składników pokarmowych w postaci organicznej, albo poprzez zastosowanie właściwego nawożenia mineralnego i przede wszystkim właściwego ich nawodnienia.

W wyniku suszy często następuje bowiem aktywizacja niektórych grzybów, ponieważ komórki grzybni mogą mieć wyższe ciśnienie osmotyczne niż komórki przyległych tkanek, co w warunkach niedostatku wody zwiększa szanse tych patogenów na rozwój. Następuje również zmiana w samej strukturze grzybów infekujących tkanki. W badaniach stwierdza się wtedy zwiększoną rolę pasożytniczą pewnych gatunków grzybów rodzaju Phomopsis spp, Botryosphaeria spp, Sphaeropsis spp czy Nectria spp. 

Phomopsis scabra na platanie

Jak sie okazuje Nectria cinnabarina, gatunek grzyba wywołującego gruzełka cynobrowego w pędach odwodnionych może przerastać odcinek 10 razy dłuższy niż w tkankach właściwie uwodnionych. Choroba jest uciążliwa szczególnie w zadrzewieniach i zakrzewieniach miejskich. Objawia się gwałtownym zamieraniem liści, a następnie młodszych i starszych pędów. Na korze pojawiają się ciemnoczerwone grudki (owocniki), szczególnie  w okresie późnojesiennych i zimowych, wilgotnych miesięcy. 

Objawy gruzełka cynopbrowego na pniach

W tych miejscach kora jest lekko zapadnięta. Do infekcji dochodzi najczęściej w wyniku zakażenia zarodnikami grzyba przede wszystkim przez rany. Może mieć to miejsce nawet podczas łagodnej zimy. Istnieje również możliwość zakażenia przez glebę, kiedy korzeń drzewa zdrowego styka się z zainfekowanym drewnem liściastym (stare korzenie, fragmenty gałęzi). Prawdopodobnie grzyb jest przenoszony przez owady. Infekcji sprzyjają wszystkie czynniki osłabiające żywotność drzew jak:

• Susza – w pędach nawilgoconych grzyb przerasta 10 razy krótszy odcinek niż w odwodnionych
• Sztuczny klimat miejski
• Gazy spalinowe
• Złe warunki wodne i powietrzne (ubicie gleby) dla korzeni drzew
• Działanie nadmiernych spadów temperatur
• Mechaniczne okaleczenia drzew
• Gradobicia
• Żerowanie owadów

Choroba jest szczególnie uciążliwa dla klonów w tym szczególnie chętnie infekuje klony palmowe. Ograniczenie jej rozprzestrzeniania bezwzględnie wymaga odkażania narzędzi podczas wszelkiego rodzaju prac związanych z ryzykiem uszkodzenia tkanek, w tym przede wszystkim cięć pielęgnacyjnych. Grzyb wyjątkowo łatwo jest przenoszony przez nieodkażone narzędzia.

Objawy gryzełka cynobrowego na klonie

Do często spotykanych chorób kory drzew liściastych zalicza się raki i zgorzele kory wywoływane przez kilka gatunków grzybów takich jak: Neonectria ditissima, Nectria galligena i Neonectria coccinea. W przypadku raków wieloletnich tkanka tworząca się na brzegu rany umożliwia całkowite jej zasklepienie, z reguły jednak zamiera i wykrusza się, a brzegi ran przesuwają się dalej. W ten sposób rana powiększa się i powstają charakterystyczne koncentrycznie ułożone pierścienie. Do rodzaju Nectria należy również wspomniany wcześniej gruzełek cynobrowy, który jednak nie wywołuje raków drzewnych, co tłumaczy się jego bardzo szybką zdolnością przerastania tkanek. 

Raki drzewne mogą wywoływać także liczne gatunki grzybów rodzaju Diaporthae, które na zainfekowanych tkankach tworzą owocniki płciowe (perytecja), w kształcie mniej lub bardziej okrągłych buteleczek z wydłużoną szyjką i/lub należące do rodzaju Phomopsis piknidia, czyli owocniki powstałe w efekcie rozmnażania bezpłciowego. Do powstawania raków drzewnych przyczyniają się także grzyby rodzaju Botryosphaeria. W wyniku porażenia może wtedy dochodzić nawet do zamierania całych drzew. Gatunki rodzaju Botryosphaeria często zasiedlają gałązki i gałęzie zamierające w konsekwencji oddziaływania innych czynników. Raki mogą wywoływać także powszecnie wystepujące w środowisku grzyby rodzaju Fusarium. Niektóre gatunki jak chociażby F. solani, czy F. lateritium występują powszechnie w glebie, a nawet na korze drzew stąd obecność zarodników tych grzybów jest w środowisku powszechna. Są one łatwo rozprzestrzeniane przez wodę wiatr i owady. Do wytworzenia raków dochodzi przede wszystkim przez rany bądź inne uszkodzenia. W wyniku infekcji z czasem pojawiają się są zapadnięte rany, a tkanka pod nimi przebarwia się na brązowo, a nawet na czarno. Na korze zainfekowanych drzew pojawiają się charakterystyczne dobrze widoczne skupienia zarodników w postaci tzw. sporodochiów. 

Zrakowacenia, którym towarzyszą wycieki gumy powodują niekiedy bakterie Pseudomonas syringae pv. syringae. Wśród znanych na świecie żywicieli tego gatunku są takie drzewa jak: brzoza brodawkowa, magnolie w tym magnolia wielkokwiatowa, topola czarna, topola osika, wierzby, lipy i inne. W warunkach miejskich ograniczanie rozwoju tej bakterii jest utrudnione, ponieważ często wymaga opryskiwania drzew środkami miedziowymi w okresie opadania liści oraz ponownie wiosną w okresie pękania pąków. Podstawowym zabiegiem jest jednak wycinanie porażonych pędów, a w razie konieczności nawet całych drzew.

Wycieki bakteryjne widoczne przy porażeniu drzew dokonywanym przez bakterie Pseudomonas spp

Rosnące w niekorzystnych dla siebie warunkach brzozy są natomiast zasiedlane przez grzyby rodzaju Melanconis. Uznaje się je za słabe patogeny, które mogą jednak kolonizować korę brzóz zawsze wtedy, kiedy drzewo pozostaje w stresie środowiskowym, bądź jest zaatakowane przez owady. Szczególnie często rozwijają się na drzewach poddanych stresowi wynikającemu z wysokich temperatur występujących w okresie letnim oraz niedostatku wody. W początkowym okresie rozwoju choroby liście drzew staje się chlorotyczne i poskręcane od strony wierzchołka. Z czasem drobne gałązki ogałacają się w wyniku opadania liści. W dalszej kolejności zaczynają zamierać konary, a następnie znaczna część korony. Na zainfekowanej korze formują się owocniki tzw. acerwulusy. Owocniki i rozrastająca się grzybnia podnoszą korę, na której widać koliste lub eliptyczne wybrzuszenia. W miejscach wybrzuszeń, przez otwór wyrastający spod rozerwanej kory wydostaje się widoczna gołym okiem masa ciemnych zarodników, gromadzących się w postaci grudkowatej masy.

Objawy Melanconis na brzozie

Bardzo podobne objawy towarzyszące rodzajowi Melanconis może dawać tzw. rak węglisty powodowany przez kilka gatunków grzybów infekujący wiele drzew liściastych. Patogen przeżywa w postaci grzybni i zarodników w zamierających tkankach. Zarodniki długo przeżywają gorącą i suchą pogodę w lecie. Większość infekcji ma miejsce w trakcie wilgotnej i niezbyt ostrej zimy, kiedy to zarodniki przy udziale wody zasiedlają rany i tkanki uszkodzone w inny sposób. Szczególnie wrażliwe są gałęzie uszkodzone przez słońce. Także inne niekorzystne czynniki środowiskowe zwiększają podatność drzew. Ponieważ zbyt długie przetrzymywanie zamierających drzew z objawami przez zimę zwiększa ryzyko infekcji zarodnikami, drzewa ze stwierdzoną choroba powinny zostać jak najszybciej usuwane. 

Młode osłabione pędy dębów mogą być natomiast porażane przez grzyba Colpoma quercinum. Choroba potrafi wystąpić w dużym nasileniu, kiedy żywiciel rośnie w silnych warunkach stresowych i w sąsiedztwie znajduje się liczne źródło zarodników. W wyniku infekcji, na pędach ukazują się ciemne, wrzecionowate, miseczkowate owocniki sprawcy choroby. Wydostające się z owocników zarodniki porażają pędy poprzez rany powiązane z uszkodzeniami mechanicznymi jak również uszkodzeniami spowodowanymi przez owady. Grzyb może pojawiać się wtórnie, także po infekcji innymi rodzajami grzybów, także tymi powodowanymi przez wywołujące nekrozy kory gatunki rodzaju Leucostoma czy Valsa.

Objawy Colpoma quercinym na konarach (powyżej) i gałązkach (poniżej)

Bardzo charakterystyczne sa natomiast objawy powodowane przez grzyby rodzaju Biscogniauxia. Rozwijają się zazwyczaj wtórnie na drzewach wcześniej osłabionych przez różne czynniki w tym tych zasiedlanych przez patogeny prowadzące do chorób kory.  Infekuje przede wszystkim gatunki z rodzaju Rosaceae, ale także: brzozy, graby, gleidiczie, magnolie, dęby i wiązy. W warunkach miejskich pojawia się najczęściej na jarzębinach wcześnie zainfekowanych przez grzyby rodzaju Cytospora. Widoczne na powierzcni porażónych taknek ciemne twowry to nie owocniki tylko podkładki, które zgodnie z definicją przyjetą w mykologii oznacza strukturę zbudowaną ze zbitych strzępek grzybni, w której lub na której tworzą się owocniki.  Infekcja ma miejsce przez zranienia. Dla zdrowych roślin nie stanowi zazwyczaj problemu za to „dobija” drzewa wcześniej zainfekowane przez inne grzyby bądź zaatakowane przez szkodniki.

Typowe objawy porażenia pni (podkładki) przez grzyby rodzaju Biscognauxia

Kiedy proces infekcyjny prowadzący do powstawania raków i/lub zgorzeli został zainicjowany zwalczanie jest bardzo trudne, a często wręcz niemożliwe. Działania profilaktyczne stnanwią więc podstawowy element w ochroie drzew przed tymi patogenami. Do najważniejszych działan profilaktycznych należy zaliczyc

• Unikanie sadzenie drzew wrażliwych na raki i zgorzele, w niekorzuystnych warunkach rozwojowych
• Utrzymywanie odpowiednich warunków do wzrostu i rozwoju drzew. W szczególności dotyczy to drzew nowo posadzonych
• Ochrona młodych drzew o cienkiej korze przed uszkodzeniami słonecznymi
• Utrzymywanie właściwej wilgotności – mulczowanie + podlewanie
• W razie konieczności poprawne nawożenie.