Chlubek lipowiec: "stary" gatunek - nowe problemy

Chlubek lipowiec (Lamprodila rutilans) stanowi jeden z wielu przykładów, kiedy to specyficzne warunki miejskie wpływają na zmianę sposobu zachowania określonego gatunku owada. W środowisku naturalnym chlubek lipowiec to gatunek rzadki występujący sporadycznie stanowiący naturalny element fauny saproksylicznej związany z dojrzałymi drzewostanami. Notowany jest w lasach, parkach, dolinach rzecznych i alejach, gdzie jest związany przede wszystkim z ciepłymi, rozluźnionymi drzewostanami, skrajami oraz nasłonecznionymi stokami. Chrząszcze bardzo często latają w nasłonecznionych wierzchołkowych partii starych lip, a larwy żerują na odsłoniętych częściach odziomku, szyi korzeniowej, grubych gałęziach i niekiedy nawet na odsłoniętych korzeniach. 

W środowisku miejskim natomiast dobrze zaadaptował się do warunków stworzonych przez człowieka, gdzie jego naturalne wymagania termiczne i siedliskowe mogą być szczególnie dobrze zaspokajane.

Jest to gatunek wąsko wyspecjalizowany pokarmowo, ściśle związany z lipami, głównie Tilia cordata i Tilia platyphyllos. Jego cykl życiowy w warunkach środkowoeuropejskich trwa 2-3 lata. Dorosłe osobniki pojawiają się od maja do lipca i są aktywne w słoneczne dni, gdzie żerują na liściach lip. Po kopulacji samice składają jaj w spękaniach kory na pniach i grubych gałęziach, a larwy żyją w drewnie i korze żywych drzew.

Larwy chlubka lipowca wymagają podwyższonej temperatury drewna i kory. Żerują głównie pod korą, w łyku i powierzchniowych warstwach bielu pni oraz grubych gałęziach żywych lip. Nasłonecznienie przypuszczalnie gwarantuje, że tkanki te są suche i nie ulegają zagrzybianiu. Jest to pasożyt pierwotny, atakujący żywe drzewa, jednak preferuje osobniki osłabione.

Przyczyny występowania w zieleni miejskiej

Głównym czynnikiem środowiskowym preferującym występowanie gatunku stanowi wysokie nasłonecznienie i temperatura. Jako gatunek ciepłolubny i światłolubny najchętniej atakuje pnie i gałęzie bezpośrednio wystawione na działanie promieni słonecznych. Mikroklimat miejski: wyższą średnia temperatura dobowa oraz możliwe, że także ograniczona presją drapieżców i pasożytów, stwarzają idealne warunki do przetrwania i rozmnażania się tego owada. Ponadto globalny wzrost temperatury sprzyja jego rozprzestrzenianiu się dalej na północ i wschód Europy i przyspieszeniu ulega jego cykl rozwojowy. 

Najbardziej narażone są drzewa o silnie nasłonecznionych pniach, szczególnie od strony południowej i południowo-zachodniej, rosnące w pobliżu nagrzewających się nawierzchni. Nie bez znaczenia jest również stan fitosanitarny drzew i te rosnące w trudnych warunkach miejskich, np. w bliskim sąsiedztwie asfaltowych chodników i jezdni, mają ograniczoną przestrzeń dla systemu korzeniowego, co prowadzi do ich osłabienia i większej podatności na zasiedlenie

Błędy pielęgnacyjne sprzyjające zasiedlaniu

Usuwanie młodych pędów (odrostów) z pni, kiedy to pień zostaje nagle odsłonięty (np. po wycięciu sąsiedniego drzewa) sprawia, że drzewo naturalnie broni się, wypuszczając młode pędy by zacienić korę. Wycinanie tych „ochronnych” pędów pozbawia drzewo naturalnej bariery przed słońcem, czyniąc je podatnymi na składanie jaj przez chrząszcze. Drzewo, pozbawione cienia (gałęzi i pędów), staje się więc „rozgrzaną patelnią”, która dla chrząszczy jest idealnym miejscem na założenie nowej kolonii.

Kluczem do ograniczenia liczebności szkodnika nie jest wycinka drzew, lecz przywrócenie ich naturalnych mechanizmów obronnych poprzez właściwe zacienienie pni. Za te elementy pielęgnacyjne, które sprzyjają zasiedlaniu lip uznaje się:

• Podkrzesywanie dolnych gałęzi: Usuwanie niżej zwisających gałęzi w celach estetycznych odsłania pień wystawiając go na bezpośrednie działanie promieni słonecznych
• Sadzenie zbyt dużych drzew: Przesadzanie wyrośniętych, kilkumetrowych okazów powoduje u nich silny stres i osłabienie systemu korzeniowego. Takie drzewa są znacznie łatwiejszym celem
• Brak ochrony młodych pni: Nowo posadzone drzewka z odsłoniętą korą są niezwykle podatne na atak
• Niewłaściwa konserwacja ubytków: Hermetyczne wypełnianie dziupli i otworów w pniach powoduje wzrost wilgotności wewnątrz drzewa i rozwój grzybów, co wtórnie osłabia roślinę i przyciąga szkodniki
• Gwałtowna wycinka całych alej: Jednorazowe wycinanie dużych powierzchni drzewostanu powoduje nagłe nasłonecznienie pni drzew, które dotąd pozostawały w cieniu, co może prowadzić do gwałtownego wzrostu populacji chrząszcza na pozostałych okazach